Je innerlijke criticus begrijpen is zelfzorg

Waarom goed voor jezelf zorgen ook inhoudt hoe je tegen jezelf praat.

Stel je voor dat iemand de hele dag met je meeloopt. Iemand die voortdurend commentaar levert op wat je doet, hoe je eruitziet? Of die zich bemoeit met wat je zegt en welke keuzes je maakt?

‘Dat had wel beter gekund zeg.’
‘Je stelt je wel aan hoor.’
‘Je weet dat je hiermee iemand teleurstelt.’

Grote kans je dit gezelschap na een paar uur behoorlijk irritant en vermoeiend vindt. Misschien zou je zelfs besluiten wat afstand te nemen. En te houden. 

Toch is deze strenge stem voor veel vrouwen een hele bekende. Alleen komt dat commentaar niet van iemand anders naast zich. Het komt van binnenuit. Hallo innerlijke criticus.

Wat is je innerlijke criticus eigenlijk?

Je innerlijke criticus is die stem in je hoofd die beoordeelt, vergelijkt, waarschuwt en corrigeert. Soms klinkt ze streng en dwingend, soms subtiel en bijna vriendelijk. Maar de boodschap is vaak hetzelfde. Die zegt indirect dat je niet goed genoeg bent.

Die kritische stem ontstaat niet zomaar. Hij ontwikkelt zich gedurende je leven, onder invloed van opvoeding, ervaringen, verwachtingen en de omgeving waarin je opgroeit.

Misschien leerde je al jong dat hard werken waardering opleverde. Dat rekening houden met anderen belangrijk was. Dat fouten maken vervelende gevolgen had. Of dat je vooral niet lastig moest zijn. Die laatste twee ken ik maar al te goed. 

Wat ooit verwachtingen van buitenaf waren, hardop uitgesproken of in stilte duidelijk gemaakt, ze kunnen langzaam overtuigingen van binnenuit worden. Voordat je het weet, heb je niemand meer nodig die je vertelt hoe het hoort. Dat doe je inmiddels zelf wel. Iets externs is verinnerlijkt. 

Je innerlijke criticus probeert je ergens tegen te beschermen

Hoe vervelend die innerlijke criticus ook kan zijn, hij heeft meestal geen slechte bedoelingen. Sterker nog, vanuit een psychologisch perspectief kun je de innerlijke criticus zien als een beschermend deel van jezelf. Een deel dat probeert te voorkomen dat je wordt afgewezen, fouten maakt, tekortschiet of de verbinding met anderen verliest.

Misschien zegt jouw criticus:

‘Doe maar wat extra je best.’
Omdat hij bang is dat je anders niet gewaardeerd wordt.

‘Zeg maar gewoon ja.’
Omdat hij je wil behoeden voor teleurstelling of afwijzing.

‘Je mag niet falen.’
Omdat hij denkt dat fouten maken onveilig is.

‘Denk eerst aan de ander.’
Omdat hij heeft geleerd dat harmonie belangrijker is dan jouw eigen behoeften.

Onder die strenge woorden schuilt dus regelmatig kwetsbaarheid. De angst om niet goed genoeg te zijn of om anderen te kwetsen. Angst om controle te verliezen of om te worden buitengesloten.

Een vraag aan jou. Wat als je je innerlijke criticus niet langer probeert het zwijgen op te leggen, maar nieuwsgierig wordt naar wat hij je eigenlijk probeert te vertellen? 

Waarom je innerlijke criticus invloed heeft op je zelfzorg

Zelfzorg gaat over veel meer dan gezond eten, voldoende bewegen of af en toe een middag voor jezelf nemen. Zelfzorg gaat ook over de relatie die je met jezelf hebt. Over hoe je omgaat met je behoeften, je grenzen, je gevoelens en je tekortkomingen.

En precies daar kan je innerlijke criticus behoorlijk in de weg zitten.

Want hoe goed lukt het je om rust te nemen als een stem in je hoofd voortdurend zegt dat je nog zoveel moet doen? Hoe gemakkelijk is het om nee te zeggen als je jezelf vervolgens verwijt dat je egoïstisch bent? En hoe kun je mild zijn voor jezelf als je voortdurend de lat hoger legt?

Je kunt nog zoveel weten over zelfzorg, als je innerlijke dialoog voornamelijk bestaat uit een vorm van kritiek blijft goed voor jezelf zorgen een opgave.

Daarom geloof ik dat de manier waarop je tegen jezelf praat een van de belangrijkste vormen van emotionele zelfzorg is. 

Je hoeft je innerlijke criticus niet weg te sturen

Vaak willen we snel van onze innerlijke criticus af. Begrijpelijk, het is vermoeiend om voortdurend beoordeeld te worden, zeker door jezelf. Maar de strijd aangaan met je innerlijke criticus kan juist een nieuwe vorm van zelfkritiek worden.

‘Ik moet nu echt eens stoppen met zo negatief denken.’
‘Waarom lukt het me niet om liever voor mezelf te zijn?’

Je bekritiseert jezelf omdat je zo kritisch bent. Wat mij betreft begint verandering daarom niet bij het bestrijden van je innerlijke criticus, maar bij het leren begrijpen van zijn functie. Iets in jou vraagt aandacht. 

Waar probeert deze stem mij tegen te beschermen?
Wat vreest hij dat er gebeurt als ik niet naar hem luister?
Wanneer heb ik geleerd dat ik zo streng voor mezelf moet zijn?

Misschien ontdek je dat je innerlijke criticus je jarenlang heeft geholpen om je staande te houden. Om succesvol te zijn, verantwoordelijkheid te nemen of moeilijke situaties het hoofd te bieden. Daar mag je best met waardering naar kijken. 

En tegelijkertijd mag je erkennen dat een strategie die ooit behulpzaam was, je vandaag behoorlijk kan beperken. Je hoeft je criticus dus niet af te wijzen. Je mag hem bedanken voor zijn goede bedoelingen, zonder hem voortaan alle beslissingen te laten nemen.

Van kritische zelfpraat naar ondersteunende zelfpraat

Als je eenmaal begrijpt waarom je innerlijke criticus zich zo vaak laat horen, ontstaat er ruimte voor een andere stem. Een stem die niet oordeelt, maar ondersteunt. Die je niet voortdurend opjaagt, maar je helpt om stil te staan bij wat je nodig hebt.

Ik noem dat ondersteunende zelfpraat.

Dat betekent niet dat je jezelf de hele dag moet vertellen hoe fantastisch je bent. Of dat je moeilijke gevoelens moet wegpoetsen met positieve affirmaties die je deep down niet gelooft.

Ondersteunende zelfpraat is eerlijk, realistisch en vriendelijk.

Het is de manier waarop je misschien zou praten tegen een goede vriendin die het moeilijk heeft. Niet door haar alles uit handen te nemen of haar naar de mond te praten, maar door begripvol te zijn en haar vertrouwen te geven. Het mooie is dat je diezelfde houding ook naar jezelf kunt ontwikkelen. Hier wat voorbeelden. 

IC staat voor innerlijke criticus, OZ voor ondersteunende zelfpraat. 

IC; Je hebt niet genoeg gedaan vandaag
OZ; Ik heb gedaan wat ik kon

IC; Wel egoïstisch dat je nu nee zegt
OZ; Mijn behoeften mogen ook meetellen

IC; Je hebt het helemaal verkeerd aangepakt
OZ; Ik mag fouten maken en ervan leren

IC; Stel je niet zo aan
OZ; Wat ik voel, verdient mijn aandacht

IC; Je moet gewoon sterker zijn
OZ; Ik mag het moeilijk hebben en steun verlangen 

De eerste stem zet je onder druk. De tweede helpt je om verantwoordelijkheid te nemen zonder jezelf af te wijzen. Een belangrijk onderscheid want mildheid is niet hetzelfde als jezelf overal mee laten wegkomen. Je kunt vriendelijk voor jezelf zijn én jezelf aanspreken op je gedrag. Je kunt verantwoordelijkheid nemen én begrip hebben voor je eigen worstelingen.

Zelfcompassie is geen vrijbrief om stil te blijven staan maar een veilige basis van waaruit je kunt groeien.

Wees nieuwsgierig en leer je innerlijke criticus kennen

 De volgende keer dat je merkt dat je streng bent voor jezelf, probeer dan eens niet meteen iets aan die gedachten te veranderen, maar sta er eerst even bij stil.

1. Merk de kritische stem op.
Wat zeg je precies tegen jezelf? Probeer de woorden letterlijk te herkennen, zonder ze meteen te beoordelen.

2. Onderzoek de bedoeling.
Waar probeert mijn innerlijke criticus me voor te behoeden? Wat zou er volgens deze stem kunnen gebeuren als ik het anders doe?

3. Erken de bezorgdheid.
Misschien kun je in gedachten zeggen: ‘Ik begrijp dat je me wilt beschermen. Dankjewel dat je zo op me let.’

4. Geef een ondersteunende stem het woord.
Vraag jezelf af wat je tegen een dierbare vriendin zou zeggen? Welke woorden helpen mij om met vertrouwen en mildheid verder te gaan?

Dat klinkt in het begin wat onwennig, weet ik uit ervaring. Zeker als je jarenlang gewend bent geweest jezelf vooral aan te moedigen met strengheid en kritiek. Maar zoals met vrijwel alle nieuwe gewoontes geldt ook hier dat oefening helpt. Je hoeft niet van de ene op de andere dag een compleet andere innerlijke dialoog te hebben. Begin maar met één vriendelijke zin.

Zelfzorg en zelfliefde bevatten altijd zachtheid 

Wat ik mooi vind aan het leren kennen van je innerlijke criticus, is dat je niet alleen anders naar die strenge stem gaat kijken, maar ook naar jezelf.

Je ontdekt dat er onder perfectionisme, je pleasegedrag of je hoge verantwoordelijkheidsgevoel vaak begrijpelijke behoeften schuilgaan. De behoefte om geliefd te zijn, de wens het goed te doen, er bij te horen en om veilig te zijn. In plaats van jezelf opnieuw te veroordelen om die behoeften, kun je er beter met warmte naar kijken. Het is zo louterend om jezelf te begrijpen. 

Dat betekent niet dat je voortaan altijd mild zult zijn. Je innerlijke criticus zal zich heus nog regelmatig laten horen. Maar je kunt leren om hem te herkennen, zijn zorgen serieus te nemen en dan kun je vervolgens zelf bepalen welke stem je volgt.

Uiteindelijk gaat goede zelfzorg niet over een perfecte versie van jezelf worden. Het gaat over een liefdevolle relatie met jezelf ontwikkelen. Een relatie waarin je jezelf niet voortdurend hoeft te bewijzen, corrigeren of verbeteren om je eigen waardering te verdienen.

Misschien is dat wel een van de mooiste vormen van zelfzorg: leren om voor jezelf een veilige, liefdevolle plek te zijn.

Dat begint soms heel klein. Met de woorden die je vandaag tegen jezelf zegt.